SEDAT ERGENÇ

Sosyal Performansýn Denetimi: Kirlilik, istihdamda cinsiyet, etnik köken ve ýrksal ayýrým yapma gibi sosyal kaygýlarýn olduðu belli bazý alanlarda; iþletme ve endüstrinin deðerlemeye tabi tutulmasýný ve bu konudaki eleþtirileri kapsar. Bu denetim türünde raporlar, dýþarýdan bir uzman ya da eleþtirmen tarafýndan hazýrlanýr. Bu denetim türünde izleyiciler, yatýrýmýn yapýldýðý yerel topluluk ve ilgili toplum olmaktadýr. Bu tür bir denetimin faydasý, yatýrým kararlarýný etkilemek amacýyla iþletme ya da endüstriye yönelik olumsuz tanýtým ve eleþtiri yaparak iþletme ve endüstrinin gereken standartlar ve kurallara uymasýnýn saðlanmasýdýr.

Seçilen Grup Tavýrlarýnýn Denetimi: Sosyal endiþelerin olduðu çeþitli alanlarý ve bunlarla ilgili sorunlarý dikkate alarak iþletmenin eylemlerinden etkilenen gruplarýn tutum ve tercihlerinin analitik olarak ölçülmesini kapsar. Söz konusu gruplar; iþgörenler, hissedarlar, tedarikçiler, müþteriler, yerel topluluklar ve genel toplum olarak ifade edilebilir. Bu denetim türünde raporlar dýþarýdan bir danýþmanlýk þirketi tarafýndan hazýrlanýr. Bu tür raporlar, iþletme yönetimi ve ilgili toplum tarafýndan izlenmektedir. Bu türden bir denetimin faydasý, sosyal etkilerin yeniden gözden geçirilmesi ve hakla iletiþimin yönetilmesine olanak saðlamasýdýr.

Makro-Mikro Açýdan Sosyal Gösterge Denetimi: Ülke düzeyinde ya da bölgesel düzeyde ortaya konan bir sosyal göstergeler seti yardýmýyla iþletme performansýnýn niceliksel olarak saptanmasýný amaçlar. Göstergeler; saðlýk ve güvenlik, eðitim, konut, ulaþým, gelir düzeyi ve kültürel faaliyetler gibi faktörlerle ilgili olmaktadýr. Burada makro düzeydeki sosyal göstergelerle ilgili raporlar, kamu ve özel kuruluþlar tarafýndan hazýrlanýrken mikro düzeydeki iþletme performansý ile ilgili sosyal göstergelere iliþkin raporlar iþletmenin kendi personeli tarafýndan hazýrlanmaktadýr. Bu denetim türünde izleyiciler, iþletme yönetimi, hissedarlar ve ilgili topluluk olmaktadýr. Bu denetim türünün faydasý, sosyal performansýn yeniden gözden geçirilmesine dönük bir yönetim biçimini benimsemesi ve ilgili çýkar gruplarýyla iletiþime önem vermesidir.

Sosyal Denge Bilançosu ve Gelir Raporu: Geleneksel muhasebe ve finans yöntemlerinden yararlanýlarak sosyal performansýn parasal olarak ifade edilmesi söz konusu olmaktadýr. Bu denetim türünde raporlar, iþletmenin uzman personeli ve/veya mali müþavirlik firmalarý tarafýndan hazýrlanmaktadýr. Bu denetim türünde izleyiciler; iþletme yönetimi ve ilgili topluluktur. Bu denetim türünün faydasý, maliyet-kârlýlýk rasyolarýnýn yeniden gözden geçirilmesi ve hissedarlarla iliþkilerin yönetiminde kolaylýk saðlamasýdýr. Bu denetim türü, Fransa ve Ýtalya’da bütün orta ve büyük boy iþletmeler açýsýndan yasal bir zorunluluktur.          

Sosyal Süreçlerin/Programlarýn Denetimi: Sosyal açýdan önem arz eden belirli programlarýn yönetilmesi esnasýnda örgütsel performansýn niceliksel, tanýmlayýcý ve analitik olarak deðerlemesini kapsar. Bu denetim türünde raporlar iþletme personeli ve dýþarýdan danýþmanlar tarafýndan hazýrlanýr. Bu denetim türünde izleyiciler, iþletme yönetimi ve ilgili topluluktur. Bu denetim türünün faydasý, program etkinliðinin yeniden gözden geçirilmesi ve toplumla iletiþimin yönetimine olanak saðlamasýdýr.

Sonuç

Ýþletmeler, sosyal sorumluluðu kurumsallaþtýrmak için yerel bilgi, sorumluluk, çýkar gruplar arasýnda iþbirliði ve finansal performans ölçülerini dikkate alan sosyal denetim raporlarý hazýrlamalý ve bunlarýn sonuçlarýný içsel ve dýþsal çýkar gruplarýyla paylaþmalýdýr. Çünkü toplum, iþletmenin toplumsal  çýkarlar için yaptýklarýný görmeye ve çalýþmalarý hakkýnda bilgi talep etmeye baþlamýþ ve deðiþime öncülük etme konumunda olan yöneticilerin gücünü, denetleme arzusu içine girmiþtir. Ayrýca sosyal denetimin, iþletme ile toplum arasýnda sosyal bir uzlaþmanýn saðlanmasý ve beklentilerin dengelenmesindeki iþlevsel rolü yadsýnamaz boyutlara ulaþmýþtýr.

Ýþletmelerin iþ etiði, içsel ve dýþsal çevrenin beklentileri ve yasalarý dikkate alarak faaliyetlerinin toplum üzerindeki etkilerini deðerlendirmeleri gereklidir. Herhangi bir iþletmenin kabul görmeyen bir faaliyeti veya neden olduðu olumsuz bir eylemden dolayý kendisini sorumlu hissederek çözüm için çaba göstermesi sosyal yönden sorumlu bir davranýþtýr. Bu çabalarýn kamuoyu tarafýndan bilinmesi, iþletmenin tanýtýmý ve imajý açýsýndan da önemlidir. Bu nedenle, ulusal ve özellikle uluslararasý çevrede etkinlik hedefleyen her iþletme yönetimi sosyal denetim raporlarýný hazýrlayýp, yayýnlamalýdýr. 

Sosyal denetim olgusunun kavramsal açýdan deðerlendirildiði bu çalýþmanýn, iþletmelerde yapýlacak araþtýrmalar ile daha özgün hale geleceðe düþünülmektedir. Bu amaçla öncelikle, ülkemizde faaliyet gösteren çokuluslu iþletmeler ile küreselleþme boyutunu hedefleyen büyük ölçekli Türk iþletmelerinde (ÝSO’ca saptanan Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluþunda) yapýlacak karþýlaþtýrmalý bir araþtýrma ile aþaðýdaki hususlarýn test edilmesi yararlý sonuçlar doðurabilecektir:

Ýþletme üst yönetiminde sosyal denetim felsefesine verilen önem ve bu  yönde bir misyon oluþmasý,

Örgüt içinde, sosyal performans ve etik etkileri gözlemleyecek bir stratejik birim oluþturulmasý,

Ýç ve dýþ çevrede yer alan unsurlar ile iliþkilerin boyutu,

Toplum, kamu ve diðer organizasyonlarýn iþletme kaynaklarý, örgütsel faaliyetler ve bunlarýn kamuya olasý etkileri hakkýnda bilgilendirilmesi,

Ekolojik yapýya duyarlýlýk sergilenmesi,

Ýþgören güvenliði ve saðlýðý ile beraber çevre ve toplumsal saðlýða katký,

Yerel, ulusal veya küresel boyutta sergilenen sosyo-kültürel yardým ve katkýlar,

Finansal verilerin ilgililere zamanýnda ve doðru biçimde iletilmesi,

Kalite mal ve/veya hizmet üretip-sunmak gayreti,

Satýþ sonrasý sosyal pazarlama anlayýþý ve tüketiciye açýk iletiþim saðlanmasý,

Ýþgörenlere hizmet içi ve dýþýnda saðlanan eðitim olanaklarý,

Kabul gören insan kaynaklarý uygulamasý ve etkin bir kariyer yönetimi, Korunmasý gereken gruplarýn istihdamý.

Anket uygulamasýnýn yaný sýra, ülkemizde faaliyet gösteren çokuluslu iþletmelerin geliþmiþ dünya ülkelerindeki benzer veya farklý uygulamalarýnýn da deðerleme kapsamýna alýnmasý çalýþmayý olumlu yönde etkileyecektir.

 Yrd.Doç.Dr.Tahir AKGEMCÝ,  Selçuk Üniversitesi, Ý.Ý.B.F., Ýþletme Bölümü Öðretim Üyesi

Yrd.Doç.Dr.Adnan ÇELÝK,  Kahramanmaraþ Sütçü Ýmam Üniversitesi,  Ý.Ý.B.F., Ýþletme Bölümü Öðretim Üyesi.

Arþ.Gör.Dr.Þevki ÖZGENER, Selçuk Üniversitesi, Karaman Ý.Ý.B.F., Ýþletme Bölümü.

KAYNAKÇA

BERKOWITZ, Eric N./ KERIN, Roger A./ HARTLEY Steven W./ RUDELIUS William (1992), Ý.Ü.Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi No: 23-24 (Ekim 2000-Mart 2001)

Marketing (Boston: Richard D. Irwin Inc., Third Edition).

BOONE, Louis E./ KURTIZ, David L.(1992) Management (New York: McGraw-Hill Inc., Fourth Edition).

BOVEÉ, Courtland L./THILL, John W./WOOD, Marian Burk/PAVEL, George P. (1993), Management   (New York: McGraw-Hill Inc.).

DESJARDINGS, Joseph R./McCALL, John J. (1990), Contemporary Issues in Business Ethics (California: Wadsworth Publising Co.).

DÝKEN, Ahmet. (1998), “Ýþletmelerde Ýþ Ahlaký ve Sosyal Sorumluluk Ýliþkisi”, Siyasette ve Yönetimde Etik Sempozyumu’ na sunulan bildiri (Sakarya Üniversitesi, Adapazarý 24-26 Aralýk 1997):479-480.

EREN, Erol (1997), Ýþletmelerde Stratejik Yönetim ve Ýþletme Politikasý (Ýstanbul: Der Yayýnlarý).

FREDERICK, William C./DAVIS, Keith/POST, James E. (1998), Business and Society: Corporate Strategy, Publicity, Ethics (New York: McGraw-Hill Pub. Com, Sixth Edition).

GARVIN, David A. (1993), “Building a Learning Organization,” Harvard Business Review (July-August 1993): 81-88.

HODGETTS, Richard M/KURATKO, Donald F. (1991), Mangement (San Diego: HBJ Inc., Third Edition).

KOONTZ, Harold/ WEIHRICH, Heinz (1988), Management (New York: McGraw-Hill Book Company, Ninth Edition).

LABAT-Anderson. “Final Social Audit Report,” 1997 at http://www.fex.com.

 LAUFER William S./ ROBERTSON, Diana C. (1967), “Corporate Ethics Initiatives: As Social Control”, Journal of Business Ethics, (16, 1997): 4.

LONGENECKER, Justin G./ D. PRINGLE, Charles (1981), Management (Columbus: Charles E. Merill Publishing Co., A Bell&Howell Company).

MINER, John B., Timothy M. SINGLETON and Vincent P. LUCHSINGER. The Practice of Management, Columbus: Charles E. Merril Publishing, 1985.

PETIT, Thomas A. The Moral Crisis in Management, New York: McGraw-Hill Book Co., 1967.

PLUNKETT, Warren R. and Raymond F. ATTNER. Management, Ohio: South-Westhern College Publishing, 1997.

SEYFANG, Gill. “Examing Local Currency Systems: A Social Audit Approach” Leeds Metropolitan University, International Journal of Community Currency Research, Volume 1, 1997, at http://www.geog.le.ac.uk.

SPEAR, Roger. “Social Audit and the Social Economy: Approaches and Issues”, CRU, Open University, Milton Keynes, UK, 1997 .http://www.ny.airnet.nejp/ccij/spearze.htm.

STURDIVANT, Frederick D. and Heidi VERNON-WORTEL. Business&Society: A Managerial Approach, Fourth Edition, Boston: Richard D. Irwýn Inc., Homewood,1990.

ÞÝMÞEK, M.Þerif ve Adnan ÇELÝK. “Ekolojik Yapý ve Ýþletmelerin Sosyal Sorumluluklarý”, Çevre ve Ýnsan Dergisi, (20, 1995): 30-33.

TIERNEY, Elizabeth P. Ýþ Ahlaký, (Çeviren: Günhan GÜNAY), 1.Basým, Ýstanbul : Rota Yayýnlarý, Temmuz 1997.

YURTSEVEN, H. Rýdvan. “Ýþletme Yönetiminde Etik”, 8. Ulusal Yönetim ve Organizasyon Kongresi’ ne sunulan bildiri, (Erciyes Üniversitesi, Kayseri 25-27 Mayýs 2000): 249-251.